حفاظت و مرمت


 

تاريخچه حفاظت و مرمت

ما اولين دوره هاي مرمتي در پاسارگاد و صفه تخت جمشيد را از همان دوره هخامنشيان شاهد هستيم . كارهاي مرمتي و تعميراتي كه در زمان هخامنشيان درست همزمان باساخت و استفاده از بناها انجام مي گرفت بسيار دقيق و ظريف صورت مي گرفته به طوري كه امروزه با اين همه امكانات چنان ظرافت و دقت را در عمليات مرمت وتعمير ديگر شاهد نيستيم .

 دوره دوم فعاليتهاي مرمتي و حفاظتي در پاسارگاد

 

از سال 1949تا 1964 م ، علي سامي به عنوان رئيس بنگاه علمي تخت جمشيد تحت نظر اداره كل باستانشناسي ايران مشغول بررسيها و كاوشهايي در پاسارگاد و تخت جمشيد شد و در همين راستا يكسري فعاليتهاي مرمتي نيز انجام داد كه عبارتند از :

الف . سوار كردن قسمتهاي شكسته نقش برجسته ها (در قسمت دروازه هاي كاخ بارعام و اختصاصي) به كمك سيمان.

ب . پر كردن قسمتهاي خالي شده بستها در بناها بخصوص بناي آرامگاه (اين بخش ها توسط آهنربايان ايجاد شده بود.) به كمك سيمان .

ج . ترميم بخشهاي متلاشي شده و همچنين پركردن تركهاي سنگها به كمك سيمان .

  نقش برجسته دروازه شرقي كاخ بارعام . عكس از علي سامي .

نقش برجسته دروازه قبل از مرمت علي سامي .
 
 

نقش برجسته دروازه شرقي كاخ بارعام.

نقش برجسته دروازه بعد از مرمت علي سامي .

 

د . بيرون كشيدن درخت روييده شده در سقف آرامگاه .

هـ . احداث سايه بانهايي بر روي نقوش برجسته جهت حفاظت آنها در برابر عوامل جوي .( در تخت جمشيد )[1]

و . همچنين سامي اقدام به بازسازي بخش غربي كاروانسراي مظفري به كمك سنگهاي باقي مانده جهت راه اندازي دفترهيئت باستانشناسي در پاسارگاد نمود.

كاروانسراي مظفري . عكس از سامي ، تاريخ 1959.

 ( ضلع غربي قبل از بازسازي  )
 
 

 

كاروانسراي مظفري .

ضلع غربي بازسازي شده توسط علي سامي .
 
 

 

 

آرامگاه كوروش ، عكس از اشميت ، تاريخ 1935.
نشان دهنده رويش درخت در سقف آرامگاه .


 

  آرامگاه كوروش كبير .
انجام كارهاي مرمتي توسط علي سامي .

 

كشيدن ديوارهايي كنار كاخها جهت حفاظت بناها در برابر تجاوز كشاورزان و مردم.

(امروزه هنوز آثار كمي از اين ديوارها وجود دارد.) 

 

 

[1] اين كار در پاسارگاد بعد از انقلاب در دهة 70 توسط آقاي حسن راهساز مسئول دفتر فني تخت جمشيد انجام شد .

 

 دوره سوم فعاليتهاي مرمتي و حفاظتي در پاسارگاد

(  ايزمئو )

 

در سال 1964 م ، فعاليت هاي مرمتي و حفاظتي براي تخت جمشيد ، نقش رستم و پاسارگاد ( و ساير اماكن باستاني فارس ) بر عهده مؤسسه ايتاليايي شرق ميانه و دور ( ايزمئو ) قزلز گرفت تا كار مرمت را به كمك كارشناسان ايتاليايي بناهاي تاريخي و با همكاري اداره كل باستانشناسي ايران به انجام رسانند .

اين گروه به سرپرستي جوزپه تيليا و همسرش آن بريت تيليا پس از انجام مطالعات و بررسيهاي اوليه مشغول انجام فعاليت هاي مرمتي شدند . اين دوره در واقع دوران آغازين سلسله مرمتهاي علمي در پاسارگاد و ساير اماكن باستاني فارس به شمار ميرود .

نمونه هاي مرمتي انجام شده توسط اين گروه عبارتند از :

الف . يكي از روشها و تكنيك هاي مرمتي اين گروه ايتاليايي استفاده از ميله هاي آهني و يا برنزي با ابعاد مختلف براي متصل نمودن قطعات شكسته و يا جدا شده به هم بود .

روش كار به اين صورت بود كه : اول سنگها را با مته هاي مخصوص سوراخ مي كردند . تركها و شكافهاي بلند سنگ را از بيرون با سيمان و برادة سنگي كه از جنس سنگ مورد تعمير بود ، مسدود مي كردند .بعد سيمان مايع را در سوراخها تزريق مي كردند و ميله ها را در بستري از سيمان در داخل سوراخها قرار مي دادند . در صورتيكه فشار بار زياد بود ميله ها را در طول كامل سنگ عبور داده ، در دو سر پيچ و مهره مي كردند . اما در مواردي كه فشار بار كمتري وجود داشت ميله ها را تا طول محدودي داخل سنگ مي كردند .

ب . قطعات كوچك شكسته شده كه سطوح چسبندگي كامل داشتند را با چسب به هم مي چسباندند . در اين مورد گاهي براي اطمينان بيشتر از اتصال به كمك ميله هاي فولادي هم استفاده مي كردند .

ج . براي پر كردن تركها و شكافهاي گسترده در سطح سنگ سيمان مايع تزريق مي كردند . از آنجايي كه سيمان نبايد در سطح سنگ مشخص باشد ، در آغاز با اندازه 2 سانتي متر از بيرون با ماسه و برادة سنگي از جنس سنگ مورد مرمت شكاف يا ترك را مسدود مي كردند و تنها سوراخي كوچك براي تزريق سيمان مي گذاشتند .

د . سوراخهاي كوچكتر را با چسب بي رنگي كه با پودر همان سنگ مخلوط بود ، پر مي كردند .

هـ . براي سرپا نمودن بخشهاي ريخته شده بناها به جاي سنگهاي مفقود شده سنگ جديد كار مي گذاشتند. (مرمت آناستيلوز ) روش كار به اين ترتيب بود كه : پس از بررسيها و جمع آوري قطعات متلاشي شده بخش مورد نظر از آنجاييكه براي بر پا نمودن بخش متلاشي شده وجود قطعات مفقود شده ضرورت مي داشت ، سنگهايي از معادن اصلي سنگهاي اين بناها[1] از جنس و رنگ نزديك به قطعات اصلي موجود مي آوردند و از روي اسناد و مدارك و بررسيهاي تطبيقي انجام شده سنگ را به صورت قطعه مفقود شده با همان شكل و فرم و اندازه تراش داده و براي آنكه نشاني از زمان مرمتي خود داشته باشد با قلمهاي مخصوص هاشورهاي موربي روي اين قطعات جديد ايجاد مي كردند .

اينك به شرح جامع تر كارهاي مرمتي كارشناسان ايتاليايي (ismeo ) كه مشخصاً در مورد بناهاي پاسارگاد انجام داده اند ، اشاره مي كنيم .

 

- تعميرات قبر كوروش توسط كارشناسان ايتاليايي (ismeo )

 

در بهار سال 1971 كارهاي مرمتي اين گروه بر روي آرامگاه كوروش آغاز گرديد .

الف . در آغاز تعميرات سيماني دوره مرمتي گذشته ( دوره علي سامي ) برداشته شد . در آنزمان بود كه آسيب هاي جدي وارده به شش طبقه پايه آرامگاه مشخص شدند . همچنين سوراخ بزرگي در بام مثلث شكل آرامگاه ديده شد ، كه اين سوراخ باعث ورود آب باران در سقف شده و به فرسودگي بنا كمك مي كرد . ( همان سوراخ محل رويش درخت بر روي سقف آرامگاه)

ب . قسمتهاي مفقود كه قبلاً باسيمان پرشده بود ( دوره علي سامي ) با الحاق سنگ تازه تعمير گرديد . 12 قطعه سنگ بزرگ براي اين الحاق تهيه شده بود .

ج . حفره هايي كه در اثر كندن بستهاي آهنين در بدنه آرامگاه كوروش ايجاد شده بود و همانطور كه قبلاً اشاره شد ، در دوره سامي با سيمان پرشده بود در بعضي قسمتها با قطعات جديد سنگ پر شدند و در برخي موارد قسمتي از سيمان برداشته شد و براي بخشهاي سطحي باقي مانده به نحوي عمل شد كه كمتر نمايان باشد . اما موفق به پيدا كردن راه حل درستي براي ترميم اين سوراخها نشدند .

د . در مرمت آرامگاه كوروش چون بدست آوردن سنگ از معدن سيوند دشوار بود و به علت نزديك بودن برگزاري مراسم جشنهاي 2500 ساله در اكتبر 1971 م ، از مصالح موجود در بازار شيراز استفاده شد .جنس سنگ بكار برده شده در مرمت از جنس سنگ قديمي نبود و وجود شن زياد در سنگ حجاري را دشوار مي نمود . و از طرفي براي يكنواخت كردن سنگ جديد ناچار به رنگ كردن سنگ جديد بودند و چون سنگ جديد خوب رنگ را جذب نمي كرد لكه هاي سياه در آن باقي ماند .

هـ .  در آن دوره قطعات ستونها – پله هاي درگاهي – سنگهاي ديوار و سنگهاي كف و ... كه براي ساخت مسجد اتابكي در قرن يازدهم ميلادي به كنار آرامگاه آورده شده بود ، نيز طبق دستور اداره كل باستانشناسي ايران به جايگاههاي اصلي خود باز گردانيده شد.

 

كنار آرامگاه كوروش ، ستونها و پايه ستونهاي آماده انتقال به مكانهاي اصلي

ماخذ عكس : كتاب بررسي و مرمت در تخت جمشيد و ديگر اماكن  باستاني فارس ، ان بريت تيليا ،ص 138 .
 
 

 

همزمان با كارهاي تعميراتي آرامگاه كوروش كارهاي مرمتي در ساير بناهاي پاسارگاد نيز شروع شد .

 

- تعميرات كاخ اختصاصي توسط كارشناسان ايتاليايي (ismeo )

 

در كاخ اختصاصي تنها 2 قطعه ستون در جاي اصلي خود باقي مانده بود . بسياري ديگر از قطعات ستونها بر روي سنگ فرش افتاده بود و برخي از ته ستونها احتياج به تعمير داشت . بسياري از قطعات سنگ فرش سفيد از جاي خود كنده شده بودند و يا به بناهاي ديگر انتقال يافته بودند .

الف . در تالار مركزي كاخ پس از بررسي تكه ستونهاي افتاده شده و تعيين مكان اصلي آنها اقدامات لازم جهت نصب آنها بر روي شالي سونهايشان انجام پذيرفت . در مكانهايي كه پايه يا شالي ستونها مفقود شده بودند شالي ستونهاي از سنگ جديد كار گذاشتد .

 

كاخ اختصاصي(قبل از مرمت ايزمئو )

ماخذ عكس : كتاب گزارشهاي باستانشناسي ، علي سامي ، ص130 .
 
 

 

كاخ اختصاصي( در حين مرمت ايزمئو ) .

ماخذ عكس : كتاب بررسي و مرمت در تخت جمشيد و ديگر اماكن  باستاني فارس ، ان بريت تيليا ،ص 140 .

 

كاخ اختصاصي

 ( بعد از مرمت ) .

 ب . يكي از سنگهاي زير بناي جرزها را در راستاي مدخل ورودي تعمير نموده و سه قطعه سنگ كه در جاي اصلي گذاشته شد را به يكديگر اتصال دادند.

 


تعميرسنگ زير بناي جرز ( كاخ اختصاصی )

ماخذ عكس : كتاب بررسي و مرمت در تخت جمشيد و ديگر اماكن  باستاني فارس ، ان بريت تيليا ،ص 140 .

 

ج . در ايوان جنوب شرقي كاخ ، شش قطعه از سنگهاي كف ايوان را بجاي اصلي خود قرار دادند و ساير سنگها را باكمك روشهاي گفته شده تعمير كردند .

 

- تعميرات كاخ بارعام توسط كارشناسان ايتاليايي (ismeo )

 

از قبر كوروش ده قطعه سنگ فرش ، نه قطعه پايه در و هفده قطعه ستون به كنار كاخ بارعام انتقال داده شد .

الف . در اين كاخ دو قطعه ستون كه قسمتهاي زيرين ميله هاي ستون را تشكيل مي داده بر روي ته ستون در تالار اصلي بر افراشته شد.

  

 

- تعميرات كاخ دروازه توسط كارشناسان ايتاليايي (ismeo )

دراين بنا مشغول به تعمير جرز سر پا ايستاده منقوش به نقش انسان بالدار نمودند .

. در آغاز سيمانهايي كه جرز را پوشانده بود ، برداشته شد . جرز را بلند كردند و سنگ جديد جانشين بخش مفقود شده پايه نمودند و آنرا با قسمت باقي مانده ملحق ساختند و سپس آنرا برروي شالوده اي كه از شفته سيماني ريخته بودند قرار دادند

 

- تعميرات آرامگاه كمبوجيه توسط كارشناسان ايتاليايي (ismeo )

قسمت اعظم اين بنا فرو ريخته بود و تنها ديوار باقي مانده آن در سمت شمال غرب قرار داشت ( همانطور كه امروزه مي بينيم .). اين ديوار بواسطه وضع بد شالوده ها بطرز خطرناكي به اندازه 30 سانتي متر به عقب كج شده بود و سنگهاي اطراف و زير دهانه در خطر سقوط قرار داشتند . در سال 1968 در اين برج تعمير موقتي صورت گرفت .وقتي خاكها را از پاي ديوار برداشتند معلوم شد كه در گوشه غربي سنگها فقط روي چند سانتي متر مربع تكيه داشته است .

الف . نخست ديوار پشتبندي مركب از سنگهاي كوچك مستطيل شكل در گوشه غربي ساخته شد .

ب . سپس داربستي فلزي بر پا نموند تا ديوار را از پشت نگهدارد و همچنين بستهاي آهني به شكل h در دهانه در قرار دادند تا از فرو ريختن سنگها پيشگيري شود .

 


آرامگاه كمبوجيه ( قبل از نصب داربست )

ماخذ عكس : كتاب پاسارگاد ، علي سامي ، ص51 .
 

 


آرامگاه كمبوجيه  ( بعد از نصب داربست ) .

 

در دوره ايزمئو ( همزمان با برگزاري جشنهاي 2500 ساله ) محدوده كنوني محوطه ضبط و با نام محوطه تاريخي پاسارگاد حصاركشي شد . تا آثار محوطه از گزند آسيبهاي وارده از طرف عوامل انساني ( مثل كشاورزي ، بريدن سنگها و ... ) و دامي در امان مانده و حفاظت شود.

از ديگر كارهاي انجام شده در دوره ايزمئو ( همزمان با برگزاري جشنهاي 2500 ساله ) كشيدن مسير بازديد آسفالته كنوني در محوطه تاريخي پاسارگاد مي باشد . كه اين عمل اشتباه باعث پاره و چند تكه شدن آبروها و ايجاد صدمات جبران ناپذير ديگري به اين مجموعه گرديده است .

پس از وقفه اي چند ساله به خاطر تحولات انجام شده در نظام سياسي كشور ما از سال 1358 شاهد آغاز دوران چهارم مرمت در محوطه تاريخي پاسارگاد هستيم .

 

[1] براي تخت جمشيد سنگها را از كوه رحمت آورده اند ولي در پاسارگاد به علت كمبود وقت به خاطر بركزاري جشن 2500 شاهنشاهي از سنگهاي موجود در بازار شيراز ( كه مرغوبيت چندان خوبي هم نداشت ) استفاده كرده اند . ( البته در بناي آرامگاه كوروش )

 دوره چهارم فعاليتهاي مرمتي و حفاظتي در پاسارگاد

(،دفتر فني ميراث فرهنگي مرودشت (تخت جمشيد) )

 

سال 1984 م ، ايجاد پوششهاي حفاظتي بوسيله داربست فلزي و ايرانيت بر روي نقش انسان بالدار .

 

پوشش نصب شده بر روي نقش انسان بالدار

  


 
 
سال 1986 م ، ديوارچيني دور پايه ستونها و درگاهها در كاخ بارعام و كاخ دروازه با آجر و ملات سيمان و پر كردن آن با ماسه بادي و اندود كاهگل بر روي آن و فرش كردن كف درگاههاي كاخ دروازه با آجر و مهار موقت كردن قطعات باز شده سنگهاي قلمه ستون بارعام بوسيله سيم بوكسل .

نمونه حفاظت پايه ستونهاي كاخ دروازه
 
 


سال 1987 م ، سوراخ كردن و مهار قطعات از هم جدا شده سنگهاي قلمه ستون بارعام بوسيله ميله هاي پولادي كه از دو سر پيچ و مهره شده است .

بخشهاي  مهار و تقويت شده تنها ستون ايستاي كاخ بارعام .
 

ديتايلي از پيچ و مهره
 
 

كروكي از چگونگي فرم پيچ و مهره نمودن قطعات  .

 

 

سال 1988 م ، مرمت و پيچ و مهره كردن نقش برجسته انسان بالدار .

سال 1990 م ، ايجاد پوششهاي حفاظتي بر روي دروازه هاي منقوش كاخ بارعام و اختصاصي .

نمونه پوششهاي نصب شده در پاسارگاد
 
 


سال 1991 م ، پياده كردن قلمه هاي ستون كاخ بارعام به پايين و تعمير و لقمه گذاري شالي ستون و سوار كردن مجدد قلمه هاي ستون .

 

تعميرات انجام شده در پايه و شالي ستون كاخ بارعام .
 
 


سال 1993 م ، ترميم پوششهاي آجري و كاهگلي پايه ستونهاي كاخ بارعام و دروازه .

سال 1996 م ، نصب تابلوهاي راهنما براي محوطه تاريخي پاسارگاد .

سال 2000 م ، نصب داربست جهت ايجاد پوشش حفاظتي براي آرامگاه كوروش كبير .

 دوره پنجم فعاليتهاي حفاظتي و مرمتي در پاسارگاد

( دفتر فني پاسارگاد (بنياد پژوهشي پارسه – پاسارگاد ) )

 

سال 2002 م ، برداشت نقشه دقيق و آسيب نگاري آرامگاه كوروش كبير به روش دستي و ترسيم كامپيوتري. 

سال 2002 م ، راه اندازي محوطه فني پاسارگاد ( مركز پژوهشي پاسارگاد ) .

سال 2002 م ، آسيب نگاري كلي محوطه تاريخي ، آغاز برداشت و مستند نگاري كاخ دروازه .

سال 2002 م ، پاكسازي بناها و اطراف آنها از خار و علف هاي هرز .

پاكسازي اطراف آبروها

بعد از پاكسازي

 


سال 2002 م ، پاكسازي دقيق كف كاخ دروازه و عاري ساختن آن از هر گونه گياه.(جهت جلوگيري از تخريب بيشتر سنگها)

 

قبل از پاكسازي

در حين پاكسازي


بعد از پاكسازي


مراحل پاكسازي كف كاخ دروازه 
 

 

سال 2002 م ، ريختن ماسه بادي در ميان شكافها و درزهاي سنگ پس از پاكسازي . ( جهت جلوگيري از رويش گياهان و جلوگيري از جمع شدن و يخ زدگي آب در ميان شكافها و تركهاي سنگ .)

ريختن ماسه بادي بعد از پاكسازي  .

 


 سال 2002 م ، نصب تابلوهاي پلكسي گلاس جهت معرفي بناهاي محوطه تاريخي پاسارگاد .

مراحل نصب تابلوهاي پلكسي گلاس 
 
 

 


سال 2003 م ، ادامه برداشت و آسيب نگاري كاخ دروازه .

برداشت كاخ دروازه
 
 

 

سال 2003 م ، پاكسازي اطراف كاخها و بناها از خار و علفهاي هرز .

قبل از پاكسازي كوشك

در حين پاكسازي

پاكسازي كوشك  

 


سال 2003 م ، طراحي و اجراي مسير ورودي در مجموعه بناهاي محوطه به كمك زدن حفاظهاي مركب ميله و طناب .


زدن حفاظ اطراف بناها


سال 2003 م ، انجام فعاليتهاي پژوهشي پيرامون شكل گيري روستاي مادر سليمان و تحولات محوطه تاريخي به منظور ايجاد تقويم تاريخي پاسارگاد.

سال 2003 م ، آسيب نگاري و آسيب شناسي جرز انسان بالدار – برداشت آبروهاي باغ سلطنتي .

 

آسيب نگاري جرز انسان بالدار
 
 

 


سال 2003 م ، پاكسازي كف بناها از خار و خاشاك و خاكهاي انباشته شده در سالهاي گذشته .

 

پاكسازي كف كاخ اختصاصي

 


سال 2003 م ، از 23 سپتامر ( از آغاز مهر 1382 ) شروع دوره جديدي از مرمت آرامگاه كوروش . كه اين دوره مرمت شامل :

1-    برداشت مرمت هاي سيماني باقي مانده و لقمه گذاري با سنگ از همان جنس

2-    برداشتن گلسنگها و ...

 

سال 2003 م ، پاكسازي و آماده سازي كاروانسراي مظفري جهت انجام امور حفاظتي و همچنين انجام تعميرات اوليه .

  
نویسنده : سعید دریابار ; ساعت ٢:٢۸ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢٤ آذر ،۱۳۸٤
تگ ها :